رمز عبور را فراموش کرده ام
خوابِ توأم با علم و دانش، بهتر از نماز همراه با نادانى است. پیامبر خدا صلى‏ الله ‏علیه و ‏آله و سلّم
کلاسهای کنکور طلایه داران دانش رشته برق در مشهد
پرسش و پاسخ طلایه داران دانش
4

روان‌شناسي
روان‌شناسي در تاريخچه‌ي كوتاه خود به گونه‌هاي متفاوتي تعريف شده است. نخستين دسته از روان‌شناسان، حوزه‌ي كار خود را «مطالعه‌ي فعاليت ذهني» مي‌دانستند. با توسعه‌ي رفتارگرايي در آغاز قرن حاضر و تأكيد آن بر مطالعه‌ي انحصاري پديده‌هاي قابل اندازه‌گيري عيني، روان‌شناسي به عنوان «بررسي رفتار» تعريف شد. اين تعريف معمولاً، هم شامل مطالعه‌ي رفتار حيوانات بود و هم رفتار انسان‌ها، با اين فرض كه اطلاعات حاصل از آزمايش با حيوانات، قابل تعميم به انسان‌هاست.
اما با توسعه‌ي روان‌شناسي «پديدارشناختي» و روان‌شناسي «شناختي»، بار ديگر به تعريف قبلي رسيديم و در حال حاضر در تعريف‌هاي روان‌شناسي، هم به رفتار اشاره مي‌شود و هم به فرايندهاي ذهني. از نظر ما روان‌شناسي، مطالعه‌ي علمي رفتار و فرايندهاي رواني است؛ زيرا در اين تعريف روان‌شناسي، هم به مطالعه‌‌ي عيني رفتار قابل مشاهده مي‌پردازد و هم به فهم و درك فرايندهاي ذهني كه مستقيماً قابل مشاهده نيست و بر اساس داده‌هاي رفتاري و عصب زيست‌شناختي قابل استنباط است، توجه دارد.
روان‌شناسي، هم عكس‌العمل‌هاي آشكار مكانيكي و فيزيولوژي بدن مثل ضربان قلب و فشار خون را بررسي مي‌كند و هم به مطالعه‌ي رويدادهاي مغزي كه قابل مشاهده نيستند و فقط به طور غير مستقيم مي‌توان به آن‌ها پي برد، مي‌پردازد.
گرايش‌ها
رشته‌ي روان‌شناسي در مقطع كارشناسي داراي 4 گرايش باليني، آموزش كودكان استثنايي، صنعتي و سازماني و عمومي است.
اگر بخواهيم هر يك از حوزه‌هاي بالا را معرفي كنيم، بايد بگوييم كه روان‌شناسي باليني، خدمات تشخيص و درمان (روان‌درماني) را به افرادي كه دچار رفتارهاي نا‌به‌هنجاري مثل افسردگي، اضطراب، وسواس و … هستند، ارائه مي‌دهد كه اين خدمات در سه زمينه‌ي تشخيص، درمان و پيشنهاد روش‌هايي براي پيش‌گيري از معضلات و ناهنجاري‌هاي رفتاري ارائه مي‌شود.
روان‌شناسي صنعتي و سازماني نيز يافته‌هاي روان‌شناسي را در صنعت به كار مي‌برد؛ يعني درباره‌ي اين‌كه محيط كار بايد چگونه باشد تا بهترين بازدهي را داشته باشد يا چه متغيرهايي در ارتباط بين كارفرما و كارگر مؤثر است و چه عواملي باعث عدم تفاهم بين كارفرما و كارگر مي‌شود، مطالعه مي‌كند.
روان‌شناسي عمومي نيز به مطالعه‌ي كليات روان‌شناسي مي‌پردازد. البته بايد توجه داشت كه عنوان گرايش براي روان‌شناسي عمومي بي‌معناست؛ زيرا تخصصي به نام روان‌شناسي عمومي نداريم.
روان‌شناسي و آموزش كودكان استثنايي، كاربرد يافته‌هاي روان‌شناسي در رابطه با كودكان استثنايي (تيزهوشان و معلولان جسماني) است؛ يعني يك روان‌شناس آموزش كودكان استثنايي بررسي مي‌كند كه چگونه يادگيري يا حافظه، كار خود را بهتر انجام مي‌دهد؟ يا كاركرد حافظه درباره‌ي كودكان استثنايي چگونه است؟
بررسي اين‌كه كودكان استثنايي (كندذهن يا باهوش) چه مطالبي را بايد بياموزند، به علوم تربيتي بازمي‌گردد، اما اين‌كه ذهن اين گروه از كودكان چه توانايي‌هايي دارد و حافظه و يادگيري آن‌ها در چه حد است، به روان‌شناسي و آموزش كودكان استثنايي ارتباط دارد. در كل بين اين دو رشته، نقاط اشتراك فراواني وجود دارد.
روان‌شناسي باليني را امروزه علم بهزيستي مي‌نامند؛ زيرا اين حوزه از روان‌شناسي به انسان ياد مي‌دهد كه چگونه فرض‌هاي غلط و ناكارآمد را در ذهن خود تصحيح کند و درنهايت زندگي خوب و مناسبي داشته باشد. به همين دليل برخلاف تصور عامه، اين رشته با روان‌پزشكي تفاوت بسياري دارد؛ زيرا روان‌پزشكي به شيمي‌درماني مي‌پردازد و يك روان‌پزشك، اجازه‌ي تجويز دارو دارد، اما يك روان‌شناس باليني، دارو تجويز نمي‌كند، بلكه به ريشه‌يابي علت بيماري‌هاي رواني مي‌پردازد و با روش رفتاردرماني، بيمار را معالجه مي‌كند مگر در مراحل حاد بيماري كه در اين صورت، بيمار بايد به روان‌پزشك مراجعه كند.
روان‌شناسي باليني اصول روان‌شناختي را در امر تشخيص و درمان مشكلات عاطفي و رفتاري به كار مي‌برد. روان‌شناسي صنعتي و سازماني نيز به گزينش افراد متناسبي براي يك شغل و پرورش برنامه‌هاي آموزش شغلي مي‌پردازد و در آن دسته از تصميم‌گيري‌هاي مديريت كه با روحيه‌ي كاري كاركنان ارتباط دارد، شركت مي‌كند.
ويژگي‌ها و توانمندي‌هاي لازم
متأسفانه اكثر درس‌هاي اختصاصي آزمون علوم انساني براي رشته‌ي روان‌شناسي، هيچ ارتباطي با درس‌هاي دانشگاهي اين رشته ندارد و نمي‌توان گفت كه اگر داوطلبي در اين آزمون رتبه‌ي خوبي به دست آورد، در دانشگاه نيز دانشجوي موفقي خواهد شد. در چند سال اخير داوطلبان علوم تجربي نيز مجاز به انتخاب گرايش روان‌شناسي باليني هستند و اين، باعث بالا رفتن كيفيت كلاس‌هاي دانشگاهي رشته‌ي روان‌شناسي شده است؛ زيرا زيست‌شناسي و شيمي در اين رشته اهميت بسياري دارد و بايد پايه‌ي علوم زيستي دانشجوي اين رشته، قوي باشد. از سوي ديگر، آمار و رياضي در اين رشته كاربرد وسيعي دارد و متأسفانه پايه‌ي رياضي دانش‌آموزان رشته‌ي علوم انساني، ضعيف است و در دانشگاه نمي‌توانند كارهاي آماري اين رشته را به خوبي انجام دهند و بالاخره در آزمون اين رشته بايد زبان انگليسي ضريب بالايي داشته باشد زيرا ما كتاب روان‌شناسي به زبان فارسي نداريم و لازم است دانشجو به كتاب‌هاي مرجع اين رشته مراجعه كند كه به زبان اصلي هستند تا بتواند به مطالب جديد اين علم دسترسي داشته باشد.
دانش‌آموزان نبايد بر اساس علاقه يا عدم علاقه‌ي خود به كتاب روان‌شناسي گروه علوم انساني، رشته‌ي روان‌شناسي را انتخاب كنند. دانشجويي كه بخواهد در رشته‌ي روان‌شناسي پيشرفت كند، بايد در درجه‌ي اول، پايه‌ي رياضي خوبي داشته و به خصوص در آمار قوي باشد؛ زيرا آمار يكي از سنگ بناهاي روان‌شناسي است. هم‌چنين دانشجوي اين رشته بايد نسبت به اطراف خود و جامعه‌ي خود ديدِ عميقي داشته باشد تا بتواند ظرافت‌هاي رفتاري افراد را درك کند و درنهايت به ويژگي‌هاي رواني افراد پي ببرد.
علاوه بر علاقه كه شرط لازم براي موفقيت در هر رشته‌اي است، دانشجويان بايد از تحليل قوي برخوردار بوده و داراي هوش خوبي باشند. از نظر رواني در سلامت كامل باشند و از روحيه‌ي تحقيق و جست‌و‌جوگري و اعتمادبه‌نفس خوبي برخوردار باشند. صبر و حوصله‌ي كافي براي برخورد با بيماران رواني داشته و علاقه‌مند به فيزيولوژي نيز باشند. فارغ‌التحصيلان اين رشته در درجه‌ي اول، جذب آموزش و پرورش مي‌شوند يا در شركت‌ها و سازمان‌ها به عنوان روان‌شناس فعاليت مي‌كنند و عده‌اي نيز به عنوان دست‌يار متخصص روان‌شناس باليني يا روان‌پزشك مشغول به كار مي‌شوند. دانش‌آموختگان هم‌چنين مي‌توانند در بيمارستان‌هاي عمومي و كلينيك‌هايي كه خدمات روان‌شناسي و مشاوره‌اي ارائه مي‌كنند، مراكز نگهداري بيماران و معلولان جسمي- رواني، دانشگاه‌ها و مراكز آموزش عالي، هم‌چنين زندان‌ها، مراكز بازپروري و كانون‌هاي اصلاح و تربيت مشغول به كار شوند.
فرصت‌هاي شغلي
– مراحل رشد و تحول ذهني و حركتي كودكان چگونه است؟
– چگونه مي‌توان از پيدايش بيماري‌هاي رواني پيش‌گيري كرد؟
– كدام شرايط خانوادگي و اجتماعي مشوق پرخاشگري، از خودبيگانگي و بزه‌كاري است؟
– بهترين شيوه‌ي درمان سيگار كشيدن يا چاقي كدام است؟
– چه شرايط و ابزاري براي مأموران برج مراقبت فرودگاه بايد فراهم كرد تا خطاي آنان به حداقل برسد؟
– شكل و الگوي معماري منازل، اداره‌ها و كارخانه‌ها چه اثري بر بهداشت رواني افراد دارد؟
– چگونه مي‌توان بازده و كارايي كارگران و كارمندان را افزايش داد؟
هر يك از سؤال‌هاي ذكرشده به يكي از شاخه‌هاي علم روان‌شناسي بازمي‌گردد. در واقع امروزه روان‌شناسي، با همه‌ي جنبه‌هاي زندگي ما ارتباط دارد و هر اندازه كه جامعه پيچيده‌تر شود، روان‌شناسي نيز نقش مهم‌تري در حل مسايل آدمي بر عهده مي‌گيرد تا جايي كه امروزه با حوزه‌هاي تخصصي جديدي مثل روان‌شناسي مهندسي، روان‌شناسي محيطي، روان‌شناسي قانوني و روان‌شناسي كامپيوتر روبه‌رو هستيم و اين به معناي فرصت‌هاي شغلي متنوع و گسترده براي فارغ‌التحصيلان رشته‌ي روان‌شناسي است؛ به خصوص فارغ‌التحصيلان كارشناسي ارشد و دكترا كه مي‌توانند به طور تخصصي در يكي از شاخه‌هاي اين علم فعاليت كنند.
البته در كشور ما بسياري از حوزه‌هاي تخصصي روان‌شناسي، ناشناخته باقي مانده‌اند و حتي حوزه‌هاي معروف و شناخته‌شده‌ي روان‌شناسي مثل روان‌شناسي باليني، روان‌شناسي تربيتي، روان‌شناسي و آموزش كودكان استثنايي نيز جايگاه واقعي خود را در جامعه‌ي ما ندارند؛ زيرا مؤسسه‌هاي دولتي و خصوصي از نقش متخصصان روان‌شناسي در پيش‌برد كارها اطلاعي ندارند.
روان‌شناسي يكي از رشته‌هاي دانشگاهي است كه امروزه تعداد علاقه‌مندان به اين رشته در حال افزايش است و به طور كلي علمي است كه در مراحل مختلف زندگي بشر سودمند و قابل استفاده است. مطالعه‌ي مردم، طرز تفكر آن‌ها و چگونگي اعمال متقابل افراد نسبت به يكديگر (عمل و عكس‌العمل)، توجه و دقت نسبت به افكار و احساسات و حركات انسان‌ها، تأثير محيط و اجتماع بر زندگي شخصي و اجتماعي انسان‌ها در روان‌شناسي مورد بررسي قرار مي‌گيرد. مطالعه‌ي مردم و بررسي و تجزيه‌ي رفتار انسان در تجربه‌هاي روزانه، يك داستان قديمي است. در مقابل، روان‌شناسي مدرن، مطالعه‌ي رفتارهاي انسان و تجربه‌هاي اوست. تحصيل در رشته‌ي روان‌شناسي، امكان يادگيري رو‌ش‌هاي علمي در مواجهه با مشكلات و سنجش و آزمايش فرضيه‌ها و كسب نتايج منطقي مرتبط با روان‌شناسي و استفاده از آمار در تحقيقات را به دانشجو مي‌دهد.
البته روان‌شناسان، رفتارهاي مردم را به سادگي تفسير نمي‌كنند، بلكه از تجربه‌ها و آموخته‌هاي خود در كمك كردن به مردم براي حل مشكلات و ايجاد تغييرات بهتر در زندگي انسان‌ها استفاده مي‌كنند.
بعضي از مشكلات رايجي كه روان‌شناسان در حل آن‌ها به مردم كمك مي‌كنند در زير آمده است:
1. تأثيرات طلاق والدين روي فرزندان و مشكلات ناشي از آن.
2. عدم توانايي در كنترل و غلبه بر استرس‌ها و هيجان‌هاي زيان‌بار يا تر‌س‌هاي رايج و وحشت‌هاي بي‌مورد.
3. كنترل و مقابله با خشم و قهر بچه‌ها توسط والدين.
4. كمك به معلولان جسمي و روحي و مطابقت آن‌ها با اجتماع.
روان‌شناسان، سهم باارزش و مفيدي در ساخت مراحل مختلف زندگي انسان‌ها دارند. فارغ‌التحصيلان اين رشته قادر به اشتغال در مراكز سلامتي (پزشكي) و تحصيلي، توان‌بخشي و … هستند.
روان‌شناسان باليني (Clinical psychologists)، در بيمارستان‌ها و كلينيك‌هاي درماني گوناگون مشغول به فعاليت هستند. روان‌شناسان در اين مراكز به مردمي كه داراي مشكلات روحي و سلامتي (مثل نقص عضو مادرزادي يا بر اثر حوادث) هستند، كمك مي‌كنند. سلامتي ذهن انسان‌ها، تكنيك‌هاي گوناگوني كه در مقابله با مشكلات و كنترل نگراني‌ها و ترس‌ها به انسان‌ها آموزش داده مي‌شود، كمك به بچه‌ها در حل مشكلات مربوط به يادگيري و تحصيلي، كمك به كساني كه داراي اختلال در غذا خوردن هستند، كمك به كساني كه در اثر حوادث به سر آن‌ها ضربه خورده است و باعث آسيب رسيدن به مغز آن‌ها شده است، كمك به اشخاصي كه در سنين مختلف قادر به معاشرت و ارتباط با ديگران نيستند، در روان‌شناسي باليني مورد توجه قرار گرفته است.
روان‌شناسان مشاوره‌اي (Counselling psychologists)، به مردم در بهبود احساسات آن‌ها، سبك كردن و آرام شدن در مواجهه با مشكلات خانوادگي، غلبه بر احساسات ناخوشايند (مثل عذاب وجدان، اندوه، پشيماني و …) و افزايش توانايي آن‌ها در حل مشكلات و تصميم‌گيري‌هاي درست كمك مي‌كنند.
روان‌شناسان تربيتي يا آموزشي (Educational psychologists)، در رابطه با تحصيل به جوانان كمك مي‌كنند. بيش‌تر جوانان، مشكلاتي در رابطه با يادگيري يا مشكلات اجتماعي و احساسي دارند. اين روان‌شناسان به طور نزديك با معلمان و به طور كلي بيش‌تر در مدرسه‌ها و بعضي از آموزشگاه‌ها مشغول به كار هستند.
روان‌شناسان قانوني يا قضايي (Forensic psychologists)، در زندان‌ها و دادگاه‌ها و مراكز اجتماعي مرتبط و به طور كلي در سيستم‌هاي قضايي كار مي‌كنند.
روان‌شناسان درماني (Health psychologists)، در بيمارستان‌ها، واحدهاي تحقيقاتي مرتبط با دانشگاه‌هاي پزشكي- درماني و اداره‌هاي سلامتي و مراكزي كه داوطلبانه (هلال احمر و صليب سرخ) به افرادي كه در حوادث طبيعي يا رانندگي و … دچار مشكل شده‌اند، كمك مي‌كنند و در بخش‌هاي دانشگاهي مشغول به فعاليت هستند.
روان‌شناسان شغلي يا حرفه‌اي (Occupational psychologists)، در شركت‌ها و كارخانه‌هاي دولتي و خصوصي كار مي‌كنند و به موضوعاتي مثل آموزش كاركنان و كارمندان و كارگران يك كارخانه، اداره‌ي شركت‌هاي بزرگ، آسيب‌هاي روحي احتمالي وارد بر كارگران، انتخابات در محيط كار، تأثير محيط كار ناسالم بر روح كارگران، تست‌هاي روان‌شناسي (چه در زمان استخدام و چه در زمان همكاري)، مديريت‌هاي مؤثر و مديريت‌هاي شخصي يا مرتبط با محيط كار و ارتباطات سالم بين كارفرما و كارگران توجه ويژه‌ دارند.
روان‌شناسان تحقيقي (Research psychologists)، در دانشگاه‌ها و مراكز تحقيقاتي مشغول به فعاليت هستند.
با توجه به مطالب ذكرشده، چشم‌انداز خوبي براي فارغ‌التحصيلان روان‌شناسي در زمينه‌هاي مختلف وجود دارد (البته با توجه به نياز هر كشور در استخدام نيروهاي فارغ‌التحصيل). فارغ‌التحصيلان روان‌شناسي كه علاقه‌مند به تحقيق در زمينه‌هاي مرتبط با رشته‌ي روان‌شناسي هستند مي‌توانند در كارهاي اجتماعي مختلف (كارهايي كه با افراد گوناگون در ارتباط است) مانند پرستاري، تبليغات، مديريت‌هاي شخصي و راهنمايي‌هاي شغلي فعاليت كنند. در مدرسه‌ها نيز زمينه‌ي فعاليت براي اين فارغ‌التحصيلان وجود دارد.
دوره‌ي تحصيلي در اين رشته، 4 سال است و امكان ادامه‌ي تحصيل تا مقطع دكترا وجود دارد.